MISS CASTRO, NGAYON ANG TAMANG PANAHON PARA MAGTANONG

Hindi ako sang-ayon sa paggamit ni Claire Castro ng salitang “premature” sa pagpuna sa malaking budget increase para sa distritong kinakatawan ni Sandro Marcos. Tama siya na hindi automatic na pagnanakaw ang budget insertion. Hindi pa rin final ang proposed budget. Pero nang sabihin niyang kailangan muna ng ebidensiya na ginamit sa corruption ang pera bago tawaging “callousness” ang ganitong allocation, masyado niyang nilimitahan kung ano ang puwedeng kuwestiyunin ng publiko.

Kailangan ba muna nating manakawan bago tayo magtanong? Pera natin ang pinag-uusapan. May karapatan tayong malaman kung saan ito pupunta, bakit iyon ang napili, at sino ang humiling. Hindi kailangang may napatunayang pagnanakaw bago maging valid ang mga tanong na iyan.

Marami akong nabasang posts na nagsasabing number one si Sandro sa budget insertions. Pero gusto kong maintindihan kung saan galing ang ranking na iyon, paano kinuwenta ang dagdag, at ano talaga ang mga proyektong kasama.

Kaya nagbasa tayo. Binuksan ko ang records sa bettergov.ph at ikinumpara ang National Expenditure Program, o original budget proposal ng Executive, sa budget na ipinasa ng Kamara. May mga numerong kailangang sagutin.

Para sa mga proyektong nakalista sa Ilocos Norte 1st District Engineering Office, mula humigit-kumulang ₱369 million sa original proposal ay naging ₱4.74 billion sa House version ng 2027 budget. Dagdag iyon na humigit-kumulang ₱4.38 billion. Halos 13 times na ang kabuuang halaga kumpara sa original proposal.

Project allocations ang pinag-uusapan dito, hindi personal na perang ibinigay kay Sandro at hindi rin ang buong operating budget ng engineering office. Pero hindi naman maliit na adjustment ang dagdag na mahigit ₱4 billion.

Sa sariling paghahambing ko ng 159 districts na may engineering office na eksklusibong nagsisilbi sa kanilang distrito, pinakamalaki ang net increase ng Ilocos Norte 1st District. May limitasyon ang comparison na iyon: hindi kasama ang lahat ng shared offices at centrally managed projects, kaya hindi iyon ranking ng lahat ng government spending sa bawat distrito.

SAAN NAPUNTA ANG DAGDAG?

Sa multipurpose buildings, walang nakalistang allocation sa original proposal para sa office na ito sa category na iyon. Sa House version, mayroon nang humigit-kumulang ₱1.91 billion na nakakalat sa 232 entries.

Sa access roads and bridges sa ilalim ng Basic Infrastructure Program, mula ₱207 million ay naging humigit-kumulang ₱1.16 billion. Dagdag na halos ₱955 million.

Sa flood-control category, mula ₱32 million ay naging humigit-kumulang ₱1.42 billion. Increase na halos ₱1.38 billion.

Ang dagdag sa tatlong categories na iyan ay humigit-kumulang ₱4.25 billion, o mahigit 97 percent ng net increase para sa office na ito. Kaya may malinaw na direksiyon ang mga tanong. Bakit ganito karaming multipurpose buildings ang idinagdag? Ano ang studies para sa flood-control projects? Paano napili ang mga kalsada at tulay, at bakit wala ang malaking bahagi ng mga ito sa original proposal?

Hindi sapat na sabihing makikinabang naman ang distrito. Kailangan nating makita kung paano napatunayang kailangan ang bawat proyekto at kung paano kinuwenta ang gastos.

MAY MGA ENTRIES NA KAILANGANG IPALIWANAG

May ₱21-million entry para sa construction ng bridge na nagkokonekta sa Barangay Alsem at Barangay Dipilat sa Vintar. Nasa original proposal iyon at nanatili sa House version.

Pero may hiwalay pang ₱190-million entry sa House version para sa “Construction of Alsem-Dipilat Bridge” sa parehong mga barangay. Nasa PDF pages 459 at 464 ang dalawang entries, na may combined allocation na ₱211 million.

Hindi ko sinasabing duplicate funding na agad iyon. Posibleng magkaibang phase, scope o bahagi ng trabaho. Pero dahil parehong barangay at bridge connection ang tinutukoy, kailangan ang project IDs, plans at breakdown para makita kung hiwalay talaga ang pinopondohan.

Sa PDF page 674, mayroon ding ₱100 million para sa construction ng dalawang multipurpose buildings sa Sta. Rita, Bacarra. May isa pang ₱10-million entry para sa construction o rehabilitation ng multipurpose building sa parehong barangay.

Puwedeng magkakaibang buildings ang mga iyon. Pero hindi natin dapat hulaan. Ilabas ang exact locations, intended use, plans at cost estimates.

Iyan ang dahilan kung bakit hindi sapat ang sagot na wala pang napapatunayang pagnanakaw. Ang hinihingi natin sa puntong ito ay paliwanag sa mga numerong nasa dokumento mismo.

MAY KAPALIT ANG BAWAT DINADAGDAG

Hindi rin puwedeng tingnan ang increase na ito na para bang walang ibang binago sa budget. Sa nationwide DPWH schedules na kinumpara ko, ang multipurpose-building allocations ay mula humigit-kumulang ₱41 billion at naging ₱84 billion. Ang access roads and bridges sa Basic Infrastructure Program ay mula halos ₱106 billion at naging ₱135 billion.

Combined increase iyon na humigit-kumulang ₱72 billion. Kasabay nito, ang DPWH foreign-assisted projects ay binawasan mula halos ₱118 billion at naging ₱45 billion, o bawas na ₱73 billion.

Hindi sapat ang mga numerong iyan para sabihing direktang inilipat ang buong ₱73 billion sa mga local projects, o kay Sandro. Kailangan ang amendment records para masundan ang bawat transfer.

Pero malinaw na may malalaking dinagdagan at may malalaking binawasan. May karapatan tayong malaman kung bakit iyon ang naging priorities.

Sa health-facilities schedules, ang kabuuang printed allocation ay binawasan mula humigit-kumulang ₱14.47 billion at naging ₱10.02 billion. Sa component para sa DOH hospitals, ang equipment allocation ay binawasan mula halos ₱5 billion at naging ₱857 million.

Hindi ito ang buong health budget. Pero totoong mga pagbawas ito sa mga listahang binasa ko, habang may bilyon-bilyong dagdag sa ibang infrastructure categories.

Kaya kapag sinabing mapapaganda naman ang isang distrito, ang tanong ko: ano ang hindi mapopondohan, o mababawasan, para magawa iyon? Limited ang pera ng bayan. Kailangang maipaliwanag kung bakit mas dapat unahin ang isang proyekto kaysa sa iba.

SINO ANG HUMILING?

May mga kongresista nang sumagot tungkol sa questioned additions. Sinabi ni Gerville Luistro na hindi niya nasubaybayan ang budget process dahil sa impeachment trial at aalamin niya ang nangyari.

Ayon naman sa Bilyonaryo News Channel, itinanggi ni Ronnie Puno na may ipinasok siyang projects at sinabing kay appropriations chair Mika Suansing itanong. Hindi pa rin nasasagot ng mga pahayag na iyon kung sino ang humiling at nag-apruba ng bawat dagdag.

Kay Sandro, hanggang sa paghahanap ko noong October 30, 2026, wala pa akong nakitang direct response niya tungkol sa humigit-kumulang ₱4.38-billion increase para sa 2027. Ang mga sagot na nakita ko tungkol dito ay galing sa Palasyo.

May denial na siya noong December 2025 sa mga alegasyon ni Zaldy Co tungkol sa 2023 hanggang 2025 budgets. Ibang budget years at ibang allegations iyon. Hindi puwedeng iyon na rin ang ituring na sagot sa kasalukuyang increase.

Hindi ko ituturing na pag-amin ang kawalan ng sagot na mahanap. Pero reasonable namang asahan na ang congressman ng distritong may ganitong kalaking dagdag ay magpapaliwanag kung ano ang alam niya tungkol dito.

May projects bang hiniling o inendorso ang kaniyang opisina? Kung wala, sino ang nagpasok ng mga ito, at kailan niya nalaman? Puwede bang ilabas ang requests at approval records para hindi tayo puro hula?

MAY DAHILAN ANG PAGBABANTAY NATIN

Hindi naman nagsimula sa wala ang distrust ng publiko. Matapos ang mga nabunyag na anomalya sa flood-control projects at mga alegasyong kinasasangkutan ng mga mambabatas, hindi na sapat ang “magtiwala kayo sa proseso.”

Tayo ang nagbabayad ng buwis. Kapag nasayang o ninakaw ang pondo, tayo rin ang nawawalan ng serbisyong dapat pinondohan niyan.

Kaya ganito kahigpit ang pagbabantay. Ayaw na nating malaman na may problema kapag nailabas na ang pera at saka pa lang naghahanap kung sino ang responsable.

Hindi nito pinatutunayang may kasalanan si Sandro. Pero hindi rin niya kailangang mapatunayang may kasalanan bago maging makatuwiran ang paghingi natin ng documents at explanation.

Kaya hindi convincing sa akin ang sagot na hindi pa tapos ang proseso. Habang hindi pa final ang budget, may pagkakataon pang mag-correct, magtanggal ng hindi maipaliwanag, at humingi ng supporting documents bago aprubahan ang bilyon-bilyon.

Sinabi rin ni Castro na kailangan ng gobyerno ang tulong ng mga nagbabantay sa budget. Kasama sa tulong na iyon ang mahihirap na tanong at criticism na hindi magandang pakinggan para sa mga nasa puwesto.

Karapatan ng mga taga-Ilocos Norte ang maayos na infrastructure. Pero pera ng buong bayan ang pinag-uusapan, kaya may karapatan din tayong malaman kung paano napagdesisyunan ang ganitong kalaking allocation.

Ang pagiging anak ng Presidente ay hindi ebidensiya ng kasalanan. Pero hindi rin kapalit ng mga dokumento ang tiwala ng Palasyo.

Maaaring premature ang hatol na may nagnakaw. Pero ang paghingi ng paliwanag bago gastusin ang pera natin? Ngayon ang tamang panahon.

Claire Castro at the October 27, 2026 press briefing in Cagayan de Oro City; PCO/RTVM broadcast image reproduced by The Chronicle. This is not a photograph of the October 29 Bukidnon briefing discussed in the article. The scene and date are independently corroborated by GMA News' explicitly dated October 27 briefing photograph. Original RTVM mark retained. Proportionally resized and cropped; headline and branding frame added separately. PCO states that its content is public domain unless otherwise stated; no image-specific exclusion was found. No endorsement implied. Source links appear above.